Ark flaşı ve LOTO: panoda ve OG hücresinde güvenli çalışma nasıl planlanır?

Ark flaşı, enerjili iletkenler arasında ya da iletkenle toprak arasında havada oluşan bir arıza arkının açığa çıkardığı ısı, ışık ve basınçtır. Risk değerlendirmesi, her pano ve hücre için çalışanın maruz kalabileceği olay enerjisini (cal/cm²) hesaplar ve buradan ark sınırını, gereken kişisel koruyucu donanımı (KKD) ve enerjiyi düşürme önlemlerini çıkarır. Kilitleme ve etiketleme (LOTO) ise enerjisiz çalışmada tesisin ayrıldığı noktaların, iş bitene kadar kimse tarafından kapatılamamasını sağlayan uygulamadır.

Ark flaşı nedir ve neden ayrı bir risk olarak ele alınır

Elektrik çarpması, vücudun enerjili bir parçaya dokunmasıyla olur. Ark flaşında ise dokunmak gerekmez. Düşen bir alet, yanlış takılmış bir ölçü probu, gevşemiş bir bağlantı ya da hücreye giren bir hayvan arkı başlatabilir. Ark çok kısa bir sürede yakınındaki kişiyi ciddi şekilde yakabilir. NFPA 70E metinleri, muhafaza içinde oluşan bir arkın ani bir basınç artışı ve yerel aşırı ısınma yarattığını, bunun cıvatalı bir kısa devreden çok farklı fiziksel etkiler doğurduğunu belirtir.

Bu yüzden şok koruması için kurulan önlemler ark riskini kendiliğinden çözmez. NFPA 70E, şoka karşı tanımlanan yaklaşma sınırlarıyla ark sınırının birbirinden bağımsız olduğunu ve bazı durumlarda ark sınırının daha uzağa düştüğünü açıkça not eder.

Olay enerjisi nasıl hesaplanır

IEEE 1584, tasarımcıların ve tesis işletmecilerinin enerjili ekipmanın yanında çalışan kişinin maruz kalabileceği olay enerjisini ve ark tehlike mesafesini belirlemesi için matematiksel modeller veren bir kılavuzdur. Yürürlükteki baskısı 2018 tarihli. IEEE’nin yayımladığı hesap araçları, modelin beş farklı elektrot düzenini ayırt ettiğini gösteriyor: metal kutu içinde dikey iletkenler, dikey iletkenlerin yalıtkan bir bariyerde bittiği düzen, metal kutu içinde yatay iletkenler ve açık havada dikey ya da yatay iletkenler.

Bir çalışma için her ekipmandan şu bilgiler toplanır:

1. Nominal gerilim ve ekipman tipi: OG hücresi, AG ana pano, motor kontrol merkezi, tali pano.
2. O noktadaki kısa devre akımı. IEC 60909 yöntemiyle, tesisin tek hat şeması ve dağıtım şirketinden alınan bağlantı noktası kısa devre gücü üzerinden hesaplanır.
3. Arızayı temizleyecek koruma cihazı ve açma süresi. Röle ve kesici ayarlarından, sigortalarda üretici eğrisinden okunur.
4. İletkenlerin muhafaza içindeki düzeni, iletkenler arası açıklık ve muhafaza boyutları.
5. Çalışma mesafesi, yani yapılacak işte çalışanın yüzü ve gövdesinin ark kaynağına olan uzaklığı.

Kısa devre akımının büyük olması her zaman en kötü durum değildir. NFPA 70E’nin açıklayıcı notu, mevcut arıza akımı azaldığında koruma cihazının açma süresinin uzayabileceğini ve olay enerjisinin bu yüzden artabileceğini belirtir. Bu nedenle hesap, en yüksek ve en düşük kısa devre koşulları için ayrı ayrı yapılır ve büyük çıkan sonuç esas alınır. Bir trafonun devre dışı olduğu ya da tesisin jeneratörden beslendiği durumlar bu açıdan ayrıca kontrol edilir.

Açma süresi hesabın en hassas girdisidir. Koruma ayarı yanlış girilmiş bir röle ya da bakımsız bir kesici, kâğıttaki değerden çok daha geç açabilir. NFPA 70E, uygunsuz bakımın koruma cihazının açma süresini uzatarak olay enerjisini artırabileceğini ve bu durumda seçilen KKD’nin yeterli korumayı sağlamayabileceğini hatırlatır. Ark flaşı çalışması bu yüzden güncel bir koruma koordinasyonu çalışmasına ve test edilmiş cihazlara dayanmalıdır.

Sonuçlar sahada nasıl kullanılır

Etiket

Her pano ve hücrenin ön yüzüne, çalışmadan önce bilinmesi gereken değerleri gösteren bir etiket konur. Etikette genellikle nominal gerilim, ark sınırı, belirli bir çalışma mesafesindeki olay enerjisi ya da KKD kategorisi ve şok koruması için yaklaşma sınırları yer alır. Değerlendirmenin tarihini de yazmak, tesiste bir değişiklik olduğunda etiketin eskidiğini fark etmeyi kolaylaştırır.

Ark sınırı ve yaklaşma sınırları

NFPA 70E ark sınırını, olay enerjisinin 1,2 cal/cm² (5 J/cm²) değerine eşit olduğu, ark kaynağından itibaren ölçülen bir yaklaşma mesafesi olarak tanımlar. Bu sınırın içinde çalışan kişi ark derecelendirmeli koruyucu giysi ve diğer KKD’yi kullanır. Şok koruması için ayrıca sınırlı yaklaşma ve kısıtlı yaklaşma sınırları tanımlanır. Bu mesafeler gerilim seviyesine göre tablolardan alınır ve yetkisiz kişilerin çalışma alanına girmesini engellemek için sahada bariyerle işaretlenir.

KKD seçimi

KKD iki yoldan seçilebilir: hesaplanan olay enerjisine göre ya da NFPA 70E’deki ekipman ve iş türüne bağlı KKD kategorisi tablolarına göre. Hesap yapılmışsa giysinin ark derecesi, o noktadaki olay enerjisinin altında kalmamalıdır.

Türk mevzuatında KKD seçimi işverenin yükümlülüğüdür. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’e göre işveren, risk değerlendirmesi sonucunda kullanılması gereken KKD’yi belirler ve KKD’yi çalışana ücretsiz verir. Aynı yönetmelik KKD’nin, riskin toplu korunma önlemleriyle ya da iş organizasyonuyla önlenemediği durumlarda kullanılacağını ve toplu korunmaya öncelik verileceğini söylüyor. Ark riskinde bu, önce olay enerjisini düşürmek ve kalan riske karşı KKD kullanmak demektir.

Olay enerjisini düşürmenin yolları

Olay enerjisi büyük ölçüde arkın süresine bağlıdır. Süreyi kısaltan ya da çalışanı ark kaynağından uzaklaştıran her önlem riski azaltır:

• Koruma ayarlarının gözden geçirilmesi. Seçiciliği bozmadan daha kısa açma süreleri elde edilebilen noktalar bulunur. Özellikle AG ana kesicinin önündeki trafo koruma rölesi, AG barada çıkan bir arkı çoğu zaman en uzun sürede görür.
• Bakım modu anahtarı. Çalışma süresince ana kesicinin ya da rölenin daha hızlı bir ayar grubuna geçirilmesini sağlar. İş bitince normal ayara dönülür ve bu geçiş prosedüre yazılır.
• Ark algılama rölesi. Hücre içindeki ışığı ve akımı birlikte algılayıp kesiciyi zaman kademesini beklemeden açtırır.
• Uzaktan açma kapama ve uzaktan araba çekme. NFPA 70E, ark dayanımlı hücreleri, kesicinin uzaktan çekilip takılmasını, uzaktan açma kapamayı ve akım sınırlamayı ark riskini azaltan kanıtlanmış tasarımlar arasında sayıyor.
• Kesici ve rölelerin düzenli bakımı ve testi. Hesaptaki açma süresinin sahada gerçekten elde edildiğini gösteren tek yol budur.

6331 sayılı Kanun’un risklerden korunma ilkeleri de aynı sırayı izliyor: risklerden kaçınmak, risklerle kaynağında mücadele etmek, tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek ve toplu korunma önlemlerine kişisel korunmadan önce öncelik vermek.

Enerjisiz çalışmada beş güvenlik kuralı

Elektrik tesislerinin işletilmesine ilişkin EN 50110-1 standardı (Türkiye’de TS EN 50110-1), enerjisiz çalışmayı beş adımda tarif eder ve sıralama önemlidir. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği de kuvvetli akım tesislerinde bakım ve onarım öncesinde mutlaka alınması gereken önlemleri aynı mantıkla sayar:

1. Tamamen ayırma. Çalışma yerine enerji sağlayan bütün kesiciler açılır ve ayırıcılarla ayırma emniyete alınır. Yönetmeliğe göre çalışma yeri birden fazla noktadan besleniyorsa bu önlemler her besleme noktası için ayrı uygulanır. GES, jeneratör ve UPS bulunan tesislerde bu kural sık atlanır.
2. Tekrar kapanmaya karşı emniyete alma. Açılan kesici ve ayırıcıların kumanda düzenleri kilitlenir, üzerlerine “kapamak yasaktır” gibi uyarı levhaları asılır. Yönetmelik, kapanmayı önleyen anahtarlı kilidin anahtarının yetkili kişi tarafından alınmasını daha emin bir yol olarak gösteriyor.
3. Gerilim yokluğu kontrolü. Çalışılacak yerde gerilim olmadığı ölçü ya da gösterge cihazıyla doğrulanır. Yönetmelik, ölçü aletinin geri gitmesine, lambanın sönmesine ya da trafo sesinin kesilmesine güvenilmemesini açıkça istiyor. NFPA 70E de test cihazının her kontrolden önce ve sonra bilinen bir gerilim kaynağında denenmesini şart koşuyor.
4. Topraklama ve kısa devre etme. Yüksek gerilim tesisinde çalışılacak bölüm, önceden topraklanmış bir düzenek üzerinden kısa devre edilir. Bu işlem çalışma yerinin yakınında ve mümkünse çalışma yeri ile akım kaynakları arasında yapılır. Topraklama ancak bütün çalışmalar bitip herkese haber verildiği kesinleştikten sonra kaldırılır.
5. Yakındaki gerilimli bölümlere karşı koruma. İşletmede kalması gereken komşu bölümler yalıtkan örtü, ayırma plakası ya da engelle kapatılır. Bara bölmesi ayrılmamış hücrelerde bu yapılamıyorsa baraların da gerilimi kesilir.

EN 50110-1:2023, bu beş adımın ardından işe başlama izni ve iş bittikten sonra yeniden enerjilendirme için de ayrı başlıklar içerir.

Kilitleme ve etiketleme sahada nasıl kurulur

LOTO, beş kuralın ikinci adımını kişiye bağlar. Her çalışan ayırma noktasına kendi kilidini takar ve anahtarı kendisinde tutar. Çok kişinin çalıştığı işlerde ayırma noktaları tek bir grup kilidiyle kilitlenir, grup kilidinin anahtarı bir kilit kutusuna konur ve her çalışan kutuya kendi kilidini takar. Son kişi kilidini çıkarmadan tesise enerji verilemez.

Bir manevra programı genellikle şu sırayla hazırlanır:

1. Çalışılacak ekipmanı besleyebilecek bütün kaynaklar güncel tek hat şemasından çıkarılır: OG girişler, kuplajlar, jeneratör, GES eviricileri, UPS çıkışları ve geri besleme yapabilecek kompanzasyon kondansatörleri.
2. Hangi kesicinin hangi sırayla açılacağı, nerede kilit ve levha kullanılacağı, topraklamanın nereye takılacağı yazılı hale getirilir.
3. Manevrayı kimin yapacağı, kimin kontrol edeceği ve enerjiyi kimin geri vereceği isimle belirlenir.
4. Program sahada adım adım uygulanır ve her adım işaretlenir.
5. İş bitince alet ve topraklamalar sökülür, kilitler sahipleri tarafından çıkarılır, enerji ters sırayla verilir.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, işletme sorumlularının görevlendirilen kişilere işin süresi, yeri ve cinsine ilişkin yazılı yönerge vermesini ve sözlü ya da telefonla verilen emirlerin alan kişiye tekrar ettirilmesini istiyor. Yönetmeliğe göre kesme ve kapama işlemlerinin belirli bir saatte yapılacağını bildirmek de yeterli değildir, gerilim yokluğu çalışma yerinde ayrıca denetlenir. Dağıtım şirketiyle ortak yapılan OG kesintilerinde bu yazışma iki tarafın manevra programlarını birbirine bağlar.

Türk mevzuatında çerçeve

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene risk değerlendirmesi yapma ya da yaptırma yükümlülüğü verir. İşveren bu değerlendirmenin sonucunda alınacak önlemleri ve kullanılacak koruyucu donanımı belirler. Kanun, ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışana, gerekli önlemler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınma hakkı da tanıyor.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, yeterli güvenlik önlemleri alınmadan ve özel araçlar kullanılmadan yüksek gerilim altında hiçbir şekilde çalışma yapılamayacağını söylüyor. Yüksek gerilim altında yalnızca elektrik mühendisleri ve EKAT belgesine sahip elektrikle ilgili fen adamları çalışabiliyor. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ise bakımın ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve hareketleri durmuşken yapılmasını, enerji kaynaklarını kesecek araçların kolayca görülebilir ve tanınabilir olmasını istiyor. Aynı yönetmelik elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolünü, standartlarda süre belirtilmemişse yılda bir yaptırılmasını ve bu kontrolü yönetmelikte sayılan yetkili elektrik mühendisi, teknik öğretmen ya da teknikerlerin yapmasını şart koşuyor.

IEEE 1584 ve NFPA 70E Amerikan kaynaklıdır, EN 50110-1 ise Avrupa standardıdır. Türk mevzuatının istediği risk değerlendirmesini somut bir hesaba ve yazılı bir prosedüre dönüştürmek için kullanılırlar.

Başlamak için gerekenler

Bir ark flaşı çalışmasına güncel tek hat şeması, röle ayar kayıtları, kesici ve sigorta bilgileri ve son test raporlarıyla başlanır. Bunlar eksikse önce saha rölevesi çıkarılır. Tesiste trafo, jeneratör ya da GES eklendiğinde ve koruma ayarları değiştiğinde çalışma ve etiketler güncellenmelidir.

Grup Ağırman olarak ark flaşı risk değerlendirmesini IEC 60909 kısa devre hesapları ve DIgSILENT PowerFactory üzerindeki koruma koordinasyonu modeliyle birlikte yapıyor, kilitleme ve etiketleme sistematiğini ve yüksek gerilim manevra protokollerini ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği sistemimiz içinde uyguluyoruz. Projeleri Ankara ve İstanbul’dan koordine ederek Türkiye genelinde yürütüyoruz.

Bu yazı Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuatı ve standartları yansıtıyor; uygulamadan önce güncel yönetmelik ve standart metinlerini kontrol edin.