Enerji nakil hatları.

Enerji nakil hattı (ENH), orta gerilimdeki enerjiyi direkler üzerinde taşınan havai iletkenlerle bir noktadan diğerine götüren hattır. Dağıtım şebekesinden uzaktaki bir fabrikaya, maden sahasına, tarımsal sulama tesisine ya da arazi tipi bir güneş santraline enerji getirmek veya santralin ürettiği enerjiyi şebekeye vermek için çoğu zaman ilk düşünülen çözüm budur. Uzun mesafede yer altı kablosundan daha ekonomik olduğu için kırsal bölgelerde orta gerilim (OG) bağlantılarının büyük kısmı havai hatla yapılır.

Havai hat hangi durumda doğru seçimdir

Havai hat açık arazide, uzun güzergâhlarda ve kazının pahalıya geldiği kayalık zeminlerde öne çıkar. Arızası çoğu zaman gözle bulunur ve onarımı kablo arızasına göre daha kısa sürer.

Şehir içinde, imar planlı alanlarda ve yoğun ağaçlık güzergâhlarda durum değişir. Havai hat ya izin almaz ya da işletmede sürekli sorun çıkarır. Bazı bölgelerde dağıtım şirketi yer altı kablosunu doğrudan şart koşar. Bu yüzden güzergâh çalışmasına başlamadan önce bölgedeki EDAŞ’ın bağlantı görüşünü ve sahanın koşullarını birlikte ele alıyoruz. Güzergâhın bir bölümünü havai, bir bölümünü kablolu geçmek de seçenekler arasındadır.

Güzergâh ve direk yerleşimi

ENH projesinin temeli güzergâhtır. Önce harita üzerinde birkaç alternatif çiziyor, ardından sahaya çıkıp bunları yerinde kontrol ediyoruz. Güzergâh seçerken baktığımız başlıca konular:

• Geçilen parsellerin mülkiyet durumu ve irtifak ihtiyacı
• Karayolu, demiryolu, akarsu ve diğer enerji hatlarıyla kesişmeler
• Zemin yapısı, eğim ve direk temelleri için uygun noktalar
• Binalara, ağaçlara ve diğer yapılara yaklaşım mesafeleri
• Bakım ekiplerinin hatta araçla ulaşabilmesi

En kısa güzergâh her zaman en ucuz güzergâh değildir. Daha fazla köşe direği gerektiren ya da çok sayıda özel parselden geçen bir hat, biraz uzun ama kamu arazisini izleyen bir alternatiften pahalıya gelebilir. Mülkiyet görüşmelerinin uzaması da takvimi doğrudan etkiler.

Güzergâh netleşince direkleri yerleştiriyoruz. Her direğin tipi taşıyacağı yüke göre belirlenir. Düz hatta taşıyıcı direk, yön değiştiren noktalarda köşe direği, hattın başında ve sonunda nihayet direği kullanılır. Uzun düz bölümlerde, bir iletken koptuğunda hasarın yayılmasını sınırlamak için aralara durdurucu direkler konur. Branşman alınan noktalar da ayrıca tasarlanır.

Profil hesabı ve mekanik hesaplar

Direk yerleşimini profil hesabıyla doğruluyoruz. Arazinin boyuna kesitini çıkarıyor, her açıklıkta iletkenin sehimini hesaplıyor ve iletkenin yere, yollara ve kesişilen tesislere olan mesafesini kontrol ediyoruz. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği bu mesafeler için asgari değerler tanımlar. Projede güncel yönetmelikteki değerleri kullanıyoruz.

Mekanik hesaplarda iletkenin en sıcak durumdaki sehimini ve buz ile rüzgâr yükü altında oluşan çekme kuvvetlerini birlikte ele alıyoruz. Hattın geçtiği bölgenin iklim koşulları bu hesabı doğrudan etkiler. Yüksek rakımlı ve kış şartları ağır bir güzergâhta direk aralıkları, aynı iletkenle ovada kurulan bir hattan farklı çıkar. Direk ve travers tipi, temel boyutları ve izolatör seçimi bu hesapların sonucuna göre belirlenir.

Elektriksel tarafta gerilim düşümünü ve kısa devre akımlarını hesaplıyoruz. Hattın ucuna bağlanacak trafo merkezi ya da santral ile birlikte kısa devre akımlarını IEC 60909 yöntemiyle buluyor, hat başındaki korumayla koordinasyonu DIgSILENT PowerFactory üzerinde kontrol ediyoruz.

Direk, iletken ve hat ekipmanı seçimi

OG havai hatlarda beton direkler ve çelik kafes direkler yaygın olarak kullanılır. Hangisinin seçileceğini direğin göreceği yük, arazinin ulaşım durumu ve dağıtım şirketinin bölgedeki uygulaması belirler. Araç girmesi zor arazilerde parça parça taşınıp yerinde birleştirilen kafes direkler işi kolaylaştırır.

İletken olarak çoğunlukla çelik özlü alüminyum iletkenler kullanılır. İletken kesitini hattın taşıyacağı akıma, gerilim düşümüne ve mekanik dayanıma göre seçiyoruz. Hattın ileride daha fazla güç taşıması bekleniyorsa bunu baştan kesit seçimine katmak, sonradan iletken ve direk değiştirmekten ucuzdur.

Hattın başında ve önemli branşman noktalarında ayırıcılar, gerekiyorsa koruma ekipmanı yer alır. Bu ekipmanın tipi ve konumu da dağıtım şirketinin bağlantı görüşüne göre belirlenir. Hattın ucunda bir trafo merkezi ya da santral varsa hat ile merkezi aynı tek hat şemasında gösteriyoruz.

İzinler ve dağıtım şirketi onayı

ENH projesi EDAŞ onayına girmeden önce güzergâhın geçtiği kurumlardan izin almak gerekebilir. Karayolu, demiryolu, akarsu ve orman alanı geçişleri bunların başında gelir. Bu geçişler için kesişme projelerini hazırlıyor, kurum yazışmalarını onay dosyasına ekliyoruz.

Dağıtım şirketine sunulan dosyada güzergâh planı, profil çizimleri, direk listesi, mekanik ve elektriksel hesaplar ile tek hat şeması bulunur. Malzemeleri TEDAŞ şartnamelerine uygun seçiyoruz. Onay süresini en çok etkileyen bölüm genellikle güzergâh ve izinlerdir. Bu nedenle onları dosyanın en erken hazırlanan parçası yapıyoruz.

Saha montajı, test ve enerjilendirme

Onaylı proje sahaya aplikasyonla aktarılır, yani direk yerleri koordinatlarıyla arazide işaretlenir. Ardından temel kazısı ve beton dökümü, direk dikimi, travers ve izolatör montajı, iletken çekimi ve germe işleri gelir. Germe sırasında ölçtüğümüz sehim değerlerini profil hesabındaki değerlerle karşılaştırıyoruz.

Her direkte topraklama yapılır ve topraklama direnci ölçülür. Hat bitince faz sırası ve izolasyon kontrolleri yapılır, hattın başındaki ve sonundaki ayırıcı ve koruma ekipmanı test edilir. Dağıtım şirketinin kabul heyeti hattı yerinde inceler. Kabul tamamlandıktan sonra hat enerjilendirilir.

Mevcut enerjili hatların yakınında ya da üzerinde çalışılacaksa işleri ISO 45001 sistemimize göre planlıyor, kesinti ve kilitleme etiketleme (LOTO) adımlarını dağıtım şirketiyle birlikte belirliyoruz.

Mevcut hatların bakımı ve iyileştirilmesi

Eski hatlarda kırık izolatör, gevşemiş bağlantı, korozyona uğramış direk ve hattın altında büyüyen ağaçlar arızaların en yaygın sebepleridir. Mevcut hatlarda saha tespiti yapıyor, iletken değişimi, direk takviyesi ya da güzergâh düzeltmesi gibi işleri projelendirip uyguluyoruz. Kapasitesi yetmeyen bir hatta iletken kesitini büyütmek gerekirse bunun direkler üzerindeki etkisini yeniden hesaplıyoruz.

Başlamak için hattın başlangıç ve bitiş noktalarının konumu, taşıyacağı güç ve varsa bağlantı görüşü yeterli. Geçilecek parsellerle ilgili bildiğiniz kısıtları da paylaşırsanız güzergâh çalışması hızlanır.